آخرین مطالب ارسالی
Last Posts
آهنگ های ویژه
Best Posts
کاشت مو
بهترین سایت کاشت مو با کمترین قیمت
کلینیک زیبایی
تنگه تکاب؛ محل ایستادگی سردار ایرانی مقابل لشگر اسکندر

به جز سابقه‌ی تاریخی، دلیل اصلی شهرت تنگه تکاب فقط یک چیز است. این تنگه محل رویارویی سردار شجاع ایرانی در مقابل لشگر بزرگ اسکندر مقدونی است.

تنگه تکاب یا تنگ تکاب،‌ یک مسیر یا جاده تاریخی و طبیعی است که اتفاقات تاریخی زیادی در آن رخ داد. شاید کمتر مسیر ترددی در ایران به توان پیدا کرد که به اندازه این تنگه مورد اشاره تاریخ‌نگاران و باستان‌شناس‌ها قرار گرفته باشد. این تنگه در نزدیکی شهر بهبهان در استان خوزستان قرار دارد.

مقاله‌های مرتبط:

تنگه تکاب در استان خوزستان واقع شده است. این تنگه راهی کوهستانی در جاده قدیمی بین النهرین به شهر باستانی استخر و جاده باستانی خوزستان به فارس به حساب می‌آید. طول تنگه در حدود ۵ کیلومتر است و رودخانه مارون از میان آن می‌گذرد. تنگ تکاب دارای ۲ ورودی دارد، ورودی شرقی آن را سد مارون تشکیل داده است که وجود سد عملا این ورودی را مسدود کرده است و تنها می‌توان از ورودی غربی وارد تنگه شد. در سمت شمال تنگه ارتفاعات کوه «بدیل» و در سمت جنوب آن ارتفاعات کوه «خائیز» قرار دارد.

تنگه تکاب

عکس از وب‌سایت فرمانداری بهبهان (عکاس: شمس پیرهادی)

این تنگه از نظر تاریخی بسیار اهمیت است. حتما نام سردار ایرانی آریوبرزن را شنیده‌اید کسی که با تعدادی کمی سرباز مدت‌های جلوی ارتش بزرگ اسکندر مقدونی ایستادگی کرد. نبرد سپاه ایران به فرماندهی آریوبرزن و سپاه اسکندر مقدونی در این تنگه اتفاق افتاده است. این منطقه را آریوبرزن با ۲۵ هزار سرباز اشغال كرد و به دستور او در این تنگه دیواری ساخته شد. وقتی كه مقدونی‌ها به آن‌جایی رسیدند كه مورد نظر مقصود آریو بود، سربازان ایرانی سنگ‌های بزرگی را از بالای كوه به داخل تنگه هل دادند علاوه بر آن سربازهای ایرانی این گذرگاه را از هر طرف تیر و سنگ باران کردند که تعداد زیادی از سربازهای  اسکندر کشته شدند. این حمله باعث شکست اسکندر در آن روز و دادن دستور عقب‌نشینی به نیروهایش شد. پس از این شکست اسکندر سپاهیان آریو برزن را محاصره کرد و او در نبردی دیگر در این منطقه کشتند. آثار یك دخمه و مقبره هخامنشی در روستای «حسین‌آباد كوپن» در نزدیکی این تنگه قرار دارد که احتمال می‌رود آرامگاه آریو برزن است.

پیرنیادر کتاب ایران باستان خود به این رویداد تاریخی اشاره کرده:

پس از مطیع کردن اوکسیان، اسکندر قشون خود را به دو قسمت تقسیم کرد، پارمن یون را از راه جلگه (یعنی از راه رامهرمز و بهبهان کنونی) به طرف پارس فرستاد و خود با سپاهیان سبک اسلحه، راه کوهستانی را که به درون پارس امتداد می‌یابد را پیش گرفت. ‌آن‌ها روز پنجم به دربند پارس (یا دروازه‌ی پارس نام باستانی تنگه تکاب) رسید. در این تنگه نبرد سختی بین او و آریو برزن سردار هخامنشی صورت گرفت که در نبرد اول به سختی شکست خورد.

از دیگر آثار تاریخی داخل این تنگه بقایای منطقه‌ی «ارجان» در اطراف روستای تنگ تکاب و سنگ‌نوشته‌هایی در حاشیه رودخانه مارون قرار است. به فاصله کمی از ورودی تنگه، دو کتیبه تاریخی به خط نستعلیق ساده روی سنگی حک شده‌اند. ۳ سنگ نبشته‌ها روی سنگ‌های آهکی از کوه خاویز قاب‌سازی و کنده شد‌ه‌اند. قدیمی‌ترین آن‌ها متعلق به سال ۱۲۴۶ هجری قمری یعنی زمان فتحعلی شاه قاجار است که در قابی راست گوشه، به اندازه ۱ متر و ۷۷ سانتی‌متر در ۹۰ سانتی‌متر حکاکی شده است و در دل خود قصیده‌ای ۱۷ بیتی در مدح و ستایس فتحعلی شاه قاجار دارد. این اشعار در ستایش فتحعلی قاجار است که توانسته بود بعد از ۴۰ سال سرانجام دزدها و راهزن‌هایی که در این تنگه مخفی شده بودند و از کاروان‌ها دزدی می‌کردند را به طور کامل نابود کند.

تنگه تکاب

عکس از وب‌سایت فرمانداری بهبهان (عکاس: شمس پیرهادی)

۵۰ سال بعد از نگارش این کتیبه،‌یک کتیه دیگری با نوشته‌ نثر در کنار آن کنده شده است. این کتیبه هم از نوع راست گوشه و به اندازه ۲ متر و ۶۰ سانتی‌متر در ۱ متر و ۸ سانتی‌متر است که بخش بالایی آن با نیم دایره‌هایی در دو کنار و میانی درست مانند محراب مساجد تزیین شده است. این سنگ نبشته را که می‌توان کارنامه‌ی سیاسی و فرهنگی اویس میرزا (حاکم منطقه) و فرزند فرهاد میرزا (پسر فتحعلی شاه قاجار) دانست.

این کتیبه در سال ۱۲۹۶ هجری قمری در ۳۰ سطر به خط نستعلیق خوش و با برجستگی کم درباره اهم فعالیت‌های و دستوران اویس میرزا نوشته شده است. جالب است بدانید پدر او یعنی فرهاد میرزا حکمران فارس بود و در سال ۱۲۹۴ هجری قمری برای اولین بار در تاریخ اقدام به خاک‌برداری از تالار صد ستون تخت جمشید کرد تا با رویایی دستیابی به گنجینه‌های آن ثروتمند شود که هیچ گزارشی در تاریخ از یافته‌های او ثبت نشده است. سنگ نوشته سوم هم به کارهای فرهاد میززا مربوط می‌شود.

سنگ نوشته سوم دو سال بعد از سنگ نوشته دوم با نثر روان روی کوه حکاکی شده است. این سنگ نوشته درباره تسخیر قلعه‌ای که تبدیل به محل اختفای راهزان‌ها شده بود و کشتن سردسته راهزن‌ها یعنی «فصل علی خان بهارلو» است. متن آن هم را هم می‌توانید در ادامه بخوانید:

پس از تسخیر قلعه تبر و کشتن فضل علی خان بهارلو، در باغ ایاقی شیراز جشنی شایسته ترتیب یافت و بزرگان و اعیان و نام داران برای ستایش و تبریک خدمت فرهاد میرزا رسیدند. از آن جمله فرصت الدوله شیرازی صاحب کتاب آثار عجم و شاعر آن دوران که با دیدن سربریده فضل علی، یک رباعی را فی البدیهه سرود.

 از سایر آثار تاریخی تنگه تکاب می‌توان به قلعه‌ای دیگر بالای کوهی سنگلاخی در مرتفع‌ترین قسمت کوه و روی یک به تخته سنگ بزرگ ساخته شده است. روستای تنگ تکاب هم در داخل این تنگه واقع شده است. روستای تنگ تكاب از توابع بخش مركزی شهرستان بهبهان و در ۲۲ كیلومتری شمال‌شرقی شهر این شهر قرار دارد. این روستا از جنوب‌شرقی به كوه تنگ تنكاب و از شمال به روستای گیوه چرمی محدود می‌شود و رودخـانه مارون از یك كیلومتری غرب روستا عـبور مـی‌كند. این تنگه از سطح دریا ۷۰۰ متر ارتفاع دارد و آب‌و‌هوای آن در تابستان گرم و خشك و در سایر فصول معتدل است. دسترسی به این تنگ از طریق ورود به جاده کارخانه سیمان بهبهان، پس از آن جاده سد مارون و بعد ورود به جاده روستای تنگه تکاب امکان‌پذیر است.

تنگه تکاب

عکس از وب‌سایت فرمانداری بهبهان (عکاس: شمس پیرهادی)

تنگه تکاب گذرگاه بسیار مهمی است چون بین دو استان باستانی ایران، فارس و اصفهان قدیم قرار داشت. در زمان‌های قدیم بدون این که لازم باشد کسی وارد آب رودخانه مارون شود می‌توانسته از ارجان به منطقه‌ی ده دشت در استان فارس برود و شاید به خاطر همین بوده است که یونانی‌ها به تنگ تکاب «دربند پارس» هم می‌گفتند.

اهمیت تاریخی این تنگه به قدری بالا است که ایران‌گردان، جهان‌گردان، دانشمندان و پژوهشگران زیادی درباره تنگه تکاب مطلب نوشته‌آند. اما در بین همه‌‌ی این نوشته‌ها، نوشته جهان‌گرد مشهور ایرانی ناصرخسرو قبادیانی خاص‌تر از بقیه است. او درباره این تنگه می‌گوید:

«ارجان (تنگه تکاب) شهری بزرگ است و در او بیست هزار مرد بود.  بر جانب شرقی آن رودی آب است که از کوه درآید. و به جانب شمال آن رود، چهارجوی عظیم بریده‌اند و آب از میان شهر به در برده که خرج بسیار کرده‌اند و از شهر بگذرانیده و آخر شهر بر آن باغ‌ها و بستان‌ها ساخته و نخل و نارنج و ترنج و زیتون بسیار باشد.  اول محرم از آنجا برفتیم و به راه کوهستان روی به اصفهان نهادیم. در راه به کوهی رسیدیم، دره‌ای تنگ بود. عام گفتندی این کوه را بهرام گور به شمشیر بریده است و آن را شمشیر برید می‌گفتند و آن جا آبی عظیم دیدیم که از دست راست ما از سوراخ بیرون می‌آمد. عوام می گفتند این آب به تابستان مدام می‌آید و چون زمستان شود باز ایستد و یخ بندد. با گذر از این دره به به لوردغان (لردگان) رسیدیم که از اررجان تا آن جا چهل فرسنگ فاصله داشت.

نکته مهم یادداشت‌های ناصرخسرو در این است در سال ۴۴۴ هجری قمری ۲۰.۰۰۰ نفر در این منطقه زندگی ‌می‌کردند که نشان از وجود یک شهر بزرگ دارد. ارزش این تنگه در حدی بوده است که به خاطر کو‌های بلند و رودخانه خروشان در کف آن منطقه خوب و امنی برای ایجاد سنگ نوشته بوده است به همین دلیل شاهان قاجار در این مناطق چند سنگ نوشته ایجاد کرده‌اند.کوه خاویز یا خاییز جایی است که سنگ‌نوشته‌ها روی آن کنده شده‌اند.

تنگه تکاب

عکس از وب‌سایت فرمانداری بهبهان (عکاس: شمس پیرهادی)

این تنگه نه تنها ارزش تاریخی دارد بلکه به عنوان یک جاذبه طبیعی هم مورد توجه گردشگران است. در این کوهستان دو چشمه‌ی جوشان با آب روان وجود دارند، یکی چشمه‌ی بالتگستان و دیگری چشمه‌ی بدیل که باعث ایجاد مناظر زیبا و طبیعی جذابی شده‌اند. وجود آب بسیار باعث شده است که در تمام این منطقه درخت‌هایی از بادام کوهی و بن پوشیده شده باشد.

البته اگر کسی برای بار اول به این منطقه سفر می‌کنند ممکن است به راحتی نتواند جای سنگ‌نوشته‌ها را پیدا کند چون بلندی‌های کوه خاویز ۹  تنگه دارد که از سمت شرق شروع شده ( اولین تنگه، تنگه تکاب) و به سمت غرب می‌رود ( آخرین تنگه، ‌تنگه خشک). هر کدام از این تنگه‌ها زیبایی های خاص خود را دارند و اسامی این تنگه‌ها به ترتیب زیر است: تنگه تکاب، تنگه سخت، تنگه گنجی، تنگه برکه‌ی اشکناده، تنگه چل (چهل) سر، تنگ سر فراخ، ، تنگه مومیایی، تنگه خاویز و ‌تنگه خشک.

در قدیم هر کسی که قصد سفر از خوزستان به فارس داشت باید از همه آن‌‌ها عبور می‌کرد. بیشتر نام‌های این تنگه‌ها به خاطر شکل ظاهری یا میزان سختی عبور از آن‌ها انتخاب شده است. در مسیر تنگه تکاب دو روستای «پشکر» و روستای «تنگه تکاب» قرار دارد. در روستای پشکر را دو چشمه وجود دارد و نکته قابل توجه در این روستا دیدن درخت‌های لیمو و نخل در کنار هم است که شاید در هیچ جای دیگر مشابه‌ای نداشته باشد. اما روستای تنگه تکاب نزدیک به ۱۸ چشمه دارد برای همین از آبادی و سرسبزی بیشتری برخوردار است. بیشتر درخت‌ها و  باغ‌های سبز این روستا پوشیده از درخت‌های لیمو، نخل، نارنج، ترنج و انگور است و از همه مهم‌تر، بهترین میوه کان ایران در این روستا تولید می‌شود.

تنگه تکاب

عکس از وب‌سایت فرمانداری بهبهان (عکاس: شمس پیرهادی)

کام یا کان میوه‌ای از خانواده‌ی مرکبات و شبیه پرتقال است و پوست نارنجی رنگ دارد. درون آن مانند سایر مرکبات لایه لایه، ولی اندازه و شکل آن مثل خرما است. این میوه معمولاً با پوست خورده می‌شود و از آن مربا نیز تولید می‌کنند. این میوه در ایران هم رشد می‌کند. جالب است بدانید که ارزش تاریخی این تنگه به طور تصادفی و در سال‌های اخیر کشف شد. با ساخت سد مارون و شسته شدن لایه‌های خاک محوطه‌ی تاریخی ارجان و تنگه تکاب به طور تصادفی اشیای بسیار ارزشمند قدیمی ساحته شده از طلا و نقره در سال ۱۳۶۱ به دست آمد. همین موضوع باعث شد تا سازمان میراث و فرهنگی کشور در همان سال این تنگه باستانی را به شماره‌ی ۴۴ به ثبت آثار تاریخی برساند تا ارزش تاریخی آن حفظ شود.

البته به جز سفرنامه‌نویسان ایرانی با مسلمان، خارجی‌های زیادی هم درباره این تنگه مطلب نوشته‌اند یا به آن اشاره کرده‌اند. اولین فرد خارجی که درباره این تنگه مطلبی نوشت ات «ژ. هاووس کنت» است. او بین سال‌های ۱۸۶۵ تا ۱۸۶۹ میلادی از کوه گیلویه و تنگه تکاب عبور کرد. بعد از آن «کیپرت رد» که یک گیاه‌شناس بود به بررسی گیاهان این منطقه پرداخت و اولین نقشه این تنگه را ترسیم کرد. اما بدون شک بیش‌ترین پژوهش‌ها به ویژه‌ از لحاظ باستان‌شناسی در این منطقه توسط دو باستان‌شناس معروف  «سر اورول اشتین» و هانیس گاوبه صورت گرفته است.

تنگه تکاب

عکس از وب‌سایت فرمانداری بهبهان (عکاس: شمس پیرهادی)

متاسفانه تنگه تکاب آن گونه که شایسته است مورد پژوهش و کاوش قرار نگرفته است،‌علیرغم اشاره‌های تاریخی درباره این تنگه به سختی می‌توان گفت ارزش تاریخی واقعی آن چه اندازه است،‌ولی شکی وجود ندارد که این تنگه حرف‌های زیادی در طول تاریخ برای گفتن دارد. به طور مثال اما نشانه‌های آشکار از چند پله‌ی سنگی کوچک در دو سوی کوه‌های تنگه تکاب قابل مشاهده است که نشان از کاربری آن در قدیم دارد. همچنین یک پناهگاه سنگی با اسم غار توپو در این تنگه قرار دارد که متعلق به دوران پیش از تاریخ و مورد استفاده انسان‌های اولیه بوده است. همچنین وجود چند سنگ نوشته متعلق به دوران ساسانی و اوایل اسلامی که در حال حاضر تخریب شده است هم گواهی بر قدمت تاریخی این تنگه دارد.

عکس اصلی مقاله از وب‌سایت فرمانداری بهبهان ( عکاس: شمس پیرهادی)

 ارسال در حدود 1 ماه قبل  ادامه مطلب »